Pek çok kanser cerrahi yöntemlerle, radyoterapi, kemoterapi, hormon tedavisi ve immünoterapi ile tedavi edilir. Bütün bu yöntemler kanserli hücreleri öldürür, fakat bu arada vücudumuzda bulunan normal hücrelerde ölür. Kanserli hastalarda tedavinin "yan etkileri" işte bu normal hücrelerin öldürülmesine bağlı olarak gelişir.

GENEL OLARAK ORTAYA ÇIKAN YAN ETKİLERİ ŞUNLARDIR;

• İştahtan kesilme,
• Kilo alma ya da kilo verme,
• Ağızda hassasiyet,
• Boğaz ağrısı,
• Burun, ağız ya da boğaz kuruması,
• Ağız tadının değişmesi,
• Diş ya da diş eti sorunları,
• Koku almada değişiklikler,
• Bulantı, kusma, ishal, kabızlık,
• Laktoz intoleransı,
• Saç dökülmesi,
• Deri dökülmesi,
• Yorgunluk ve keyifsizlik

Özel yan etkiler kanser tedavisinin türüne ve kemoterapi amacıyla alınan özel ilaç bileşimlerine bağlıdır. Yan etkiler genellikle sindirim sistemde ortaya çıktığı için kanser tedavisi sırasında, hatta tedavisinden sonra yemek yeme ve iyi bir beslenme düzeni sürdürmek zordur. Bu sorunlar beslenmenizi olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Beslenme programınızda yapacağınız değişiklikler hem kilo kaybına engel olacak hem de uygulanan tedavileri vücudunuzun daha iyi tepki gösterecektir.

1. İŞTAH AZALMASI

• Az miktarda ve sık sık yemek yenilmeli. Böylece hastanın daha fazla besin alması sağlanacaktır.
• Enerjisi yüksek, iyi kaliteli protein içeren besinler tercih edilmelidir.
• Önce katı ardından sıvı besinleri tüketmeli ve sıvılar öğün aralarında alınmalı. Yemek esnasında fazla miktarda su vb sıvıları içmek doygunluk hissi verir ve besin alımının azalmasına yol açabilir. (sıvıları öğünden 30–60 dk önce veya sonra alın).
• Bazı yiyecekleri iştah açıcı hale getirerek hazırlayabilirsiniz.
• Meyve ---meyve suyu
• Sütlü tatlılar--- fındıklı, cevizli
• Yoğurt-----ballı
• Acıkmamış olsalar bile yemek yemeleri önerilmeli.
• Hazır beslenme solüsyonlarından yararlanılabilir.
• Hasta kendisini daha iyi hissettiği zamanlarda daha çok yemek yiyebilmektedir. (Mesela sabah saatlerinde).
• Düzenli yapacağı hafif ve yavaş egzersizler iştahınızı olumlu olarak etkileyecektir.

2. TAT VE KOKU DEĞİŞİKLİĞİ

Tedavi sırasında tat ve koku algılama duyusu değişebilir. Yiyecekler özellikle et ve yüksek proteinli diğer besinler ağzınızda acı ya da metalik tat bırakabilir. Pek çok yiyeceğin tadı azalabilir ya da tatsızlaşabilir. Bu değişiklikler hastalığın kendisi, kemoterapi veya radyoterapi sonucu olabilir. Diş sorunları da tat ve koku değişikliğine yol açabilir. Genellikle tedavi tamamlandıktan sonra bu değişiklikler normale dönmektedir.

• Yiyecekleri soğuk ve oda ısısında servis edilebilir.
• Çeşitli baharat ve otları kullanabilir. (fesleğen, kekik, biberiye, kimyon, tatlı kırmızıbiber.)
• Bazı yiyeceklerin tat ve kokularını değiştirmek için soğan ve sarımsak eklenebilir.
• Turunçgiller ve meyve suları gibi yiyecekler denenebilir. Eğer ağız veya boğazda yara varsa asitli meyve sularını içilmemelidir.
• Eğer bir tür et özellikle kötü kokuyorsa tavuk, balık veya yumurta gibi diğer proteinli yiyecekleri denenebilir.
• Diyette değişik görünüm, renk, aroma ve tatta yiyeceklere yer verilmeli. Değişik soslar kullanabilir.
• Yemek pişirilen ortamda bulunulmaması ve yemek kokularından uzak durulması daha iyi olabilir.

3. AĞIZ YA DA BOĞAZ AĞRISI YARALARI

• Sigara ve alkol kullanılmamalıdır.
• Yiyecekler soğuk ve oda sıcaklığında yenilebilir. Çok sıcak yiyecekler ağızda hassasiyet yaratabilir.
• Dondurma gibi soğuk yiyecekler ağrıyı azaltır.
• Acı baharatlı, asitli yiyecekler ve meyve suları, ham meyve ve sebzeler, tuzlu yiyeceklerden kaçınılmalıdır.
• Bol sıvı alınmalıdır
• Tatlandırıcı ve renklendirici içermeyen içecekleri içilmelidir
• Tuzlu, asitli, sert, ve kuru besinler yerine yumuşak ve besleyici, yüksek proteinli besinleri seçilmelidir.

4. AĞIZ KURULUĞU

• Alkol ve sigaradan kaçınılmalıdır
• Limon suyu ve portakal suyu gibi asitli meyve sularını tükürük salgısını artırmak için kullanabilir. Ancak ağız ve boğaz yarası varsa yarayı tahriş edebileceği için kullanmamalıdır
• Şekersiz sakız çiğnenebilir.
• Karbonatlı içeceklerden ve kahve, kakao gibi kafeinli içeceklerden kaçınılmalıdır
• Acılı ve baharatlı yiyecekler tüketilmemelidir.
• Sebzeler pişmiş olarak yemeye çalışılmalıdır.

5. BULANTI VE KUSMA

Kullanılan ilacın türüne ve dozuna göre hafif bulantıdan şiddetli bulantı ve kusmaya kadar değişebilir. İlacın verilişinden sonra 1 saat içinde başlayabilir ve birkaç saatten 24 saati aşan bir süreye kadar devam edebilir. Genellikle tedavi tamamlandıktan bir yada iki hafta sonra geçer. Bu sorun bulantı ve kusmayı önleyen ilaçlarla büyük ölçüde giderilebilmektedir.

Bulantı ve kusmayı önlemek için:

• Az az, sık sık ve yavaş yemek yenilmeli.
• Yiyecekleri soğuk ve oda ısısında tüketilebilir.
• Meyveler, dondurma, sandviçler, lor veya beyaz peynir vb. yiyecekler kokusuz olduklarından bulantıyı engellerler.
• Sıvı tüketimi öğünlerden en az bir saat önce veya sonra alınmalı. İçecekler yavaş yavaş, yudum yudum içilmeli.
• Sabah uykudan uyanınca bulantı oluyorsa, kraker, kızarmış ekmek vb. kuru gıdaları alınmalı. Ancak ağız yaraları ve boğaz ağrısı varsa kuru gıdaları tüketilmemeli.
• Mentollü şekerleri tüketilebilir.
• Tuzlu bisküvi, kraker, leblebi gibi gıdaları atıştırılabilir.
• Bulantı hissettiğinizde derin ve yavaş nefes alıp verin, temiz havada kısa yürüyüşler yapabilir.
• Yiyecek, parfüm, duman kokularından kendinizi uzak tutulmalı.
• Rahat giysiler giyilmeli. Yemek yedikten hemen sonra 1 saat yada daha çok dinlenin ve yer yemez hemen sırt üstü uzanılmamalı.

Bulantı olduğunda yiyecek seçimi:

Yiyebileceğiniz yiyecekler

• Kızarmış ekmek, kraker ve gevrek gibi kuru yiyecekler,
• Makarna, haşlanmış patates, Az yağlı pirinç pilavı,
• Az yağlı beyaz peynir ve lor peyniri
• Yağsız kekler ve tatlılar Kuru meyveler,
• Meyveli dondurmalar,
• Derisiz az yağlı pişirilmiş tavuk.

Sakınılması gereken yiyecekler

• Yağlı besinler
• Çok şekerli yiyecekler
• Ağır kokulu yiyecekler,
• Baharatlı yada sıcak yiyecekler Kızartmalar,
• Et suyu tavuk suyu gibi yağ oranı yüksek yiyecekler

KUSMA

• Kusma nöbetleri geçmeden hiçbir şey yenilip içilmemelidir.
• Kusma kontrol altına alındıktan sonra hafif sıvı içecek alınabilir. Her 10–20 dakikada bir çorba kaşığı ile başlanabilir. 20–30 dakikada bir 2–3 çorba kaşığına çıkarılır.

6. İSHAL

• Kemoterapi ilaçları bağırsağı döşeyen hücreleri etkileyerek diyare ye yol açmaktadır. İshal 24 saatten fazla sürüyorsa, ağrı ve kramplar varsa doktora başvurulmalıdır.
• Az ve sık yemek yenilmeli.
• Çay, su vb. çok miktarda sıvı alınmalı. Sıvılar oda ısısında veya ılık olmalıdır.

7. KABIZLIK

• Bazı kemoterapi ilaçları, ağrı kesiciler ve diğer ilaçlar kabızlığa yol açabilir.
• Aynı zamanda hareketsizlik, lifli gıdaların ve sıvının az alınması bu durumu artırır. İki gündür devam eden kabızlık şikâyetiniz varsa doktorunuza danışınız.
• Sıvı alımı artırılır. (Su, bitki çayları, meyve suları, komposto ve hoşaflar..vb.). Günde 8-10 bardak su içilebilir.
• Lifli gıdaların alımı artırılır. Kepekli ekmek, kepeği ayrılmamış tahıllar (tam buğday unundan veya çavdar, yulaf gibi tahıllardan yapılmış ekmek, bulgur, buğday, mısır, yulaf vb.), kuru baklagiller (kuru fasulye, nohut, barbunya, mercimek ), sebze yemekleri, meyve ve salatalar gibi besinler yüksek miktarda diyet lifi içerirler. Bu yiyeceklerin tüketimi artırılmalı.
• Kuru meyveleri (kayısı, erik, üzüm, incir..vb.) tüketilmeli. Kayısı ya da kuru erik komposto veya hoşaflar içilebilir.
• Normal bağırsak hareketlerinden önce, sabah aç karnına ılık şekerli limonlu su içilebilir.
• Günlük yapılan yürüyüş gibi hafif egzersizler bağırsak hareketlerinin artmasına yardımcı olabilir.

ÖNERİLER

• Kurubaklagiller, tahıllar ve sebzeler gibi bitkisel protein kaynaklarına da mutlaka günlük beslenme planınızda yer veriniz.
• Diyetteki tükettiğiniz toplam yağ tüketimi azaltılmalı.
• Doymuş yağ ve kolesterol tüketimini azaltmak için az yağlı süt, yoğurt, peynir, yağsız et ve derisiz tavuk etini tercih edilmeli.
• Bitkisel sıvı yağlar kullanılmalı. (zeytinyağı, ayçiçek yağı, mısır yağı, soya yağı)
• Omega 3 yağ asitlerini almak için haftada 1–2 kez balık tüketilmeli.
• Besinlerinizi kızartarak pişirmeyiniz. Izgara, haşlama ve fırında pişirme yöntemlerini tercih ediniz.
• Margarinler sağlık için zararlı yağ asitlerini içerirler. Bu sebeple margarinleri kullanmayınız.
• Beslenmede doğal besinler tercih edilmeli. (Taze sebze ve meyveler, kepekli ekmek, tam tahıllar ve kurubaklagiller)
• Marul, maydanoz, tere, roka vb. çiğ tüketilen yeşil yapraklı sebzeleri veya ince kabuklu meyveleri 1-2 saat kadar sirkeli suda bekletip, ince kabuklu meyvelerin kabuklarını kalın olarak soyduktan sonra tüketilmelidir.
• Kızartılmış ve aleve direk maruz kalmış yanıp siyahlaşmış yiyeceklerden( döner, mangalda yapılmış et, ızgara etler) uzak durulmalıdır.
• Besinlerin son kullanma tarihlerine dikkat edilmeli ve kullanım tarihi uzun ömürlü ürünler alınmalıdır.
• Ev dışında, temizliğinden emin olmadığınız yerlerde mümkün olduğunca yemek tüketilmemelidir.
• Dışarıda paketsiz açık olarak satılan besinler tüketilmemelidir.
• Tedavi döneminde çiğ sebzeler, salatalar tüketilmemeli, pişmiş sebzeler tercih edilmelidir.
• Besinlere lezzet vermek için kullanılan baharat ve otları paketlenmiş ve markalı olanlardan tercih edilmeli, baharatlar pişme öncesinde veya pişme esnasında katılmalıdır.
• Besinlerin iç kısımlarının yeterince uygun olarak pişebilmesi için, pişirme yöntemi olarak haşlama veya fırında pişirme yöntemini tercih edilmeli, ızgara veya kızartma yapmamalıdır.
• Pişirme ve yeniden ısıtma için mikrodalga fırın kullanmamalıdır. Mikrodalga besinin içerisindeki bakterileri yeterince öldüremediğinden sakıncalı olabilir.
• Çiğ yumurta, rafadan yumurta yememeli, katı olarak tam pişmiş tercih edilmelidir.
• Besinleri oda ısında uzun süre bekletilmemeli, piştikten hemen sonra servis edilmelidir.
• Yemeklerinizi küçük porsiyonlarda pişirilmeli ve tekrar tekrar ısıtmamalıdır.
• Soğuk yenen yiyecekler olabildiğince çabuk servis edilmelidir.
• Buzdolabında sakladığınız besinlerin üzerleri örtülmelidir.
• Konserve, meyve suyu, süt, yoğurt... vb. ürünlerin paketleri açılmadan önce temiz bir bez veya kağıt havlu ile silinmelidir.
• Yemek pişirilen ve servis yapılan tencere, tabak, bardak, çatal-kaşık..vb. mümkünse bulaşık makinesinde yıkanmalı, plastik malzeme kullanılmamalı, mümkünse hastaya özel servis takımı tercih edilmelidir.
• Yemek hazırlamada ahşap kaplar veya kesim tahtaları kullanılmamalıdır.
• Besinleri hazırlamadan önce elleriniz yıkanmalı, kağıt havlu ve ya kişiye özel bir havlu ile kurulanmalıdır.
• Buzdolabı veya soğutucuların ısılarına, temizliğine dikkat edilmelidir.
• Kuru erzakların saklandığı dolap, kiler vb. yerlerin nemden uzak, kuru ve serin olması gerekmektedir.